Jaskinia Raj
Jaskinia Raj znajduje się 10 km na południowy zachód od Kielc, na Wzgórzu Malik w Górach Świętokrzyskich. Jest to jedna z największych atrakcji gór i jedna z najpiękniejszych krasowych jaskiń w Polsce. Jaskinia została przypadkowo odkryta przez mieszkańców okolicznych wsi w roku 1963 i od początku cieszyła się niezwykle dużym zainteresowaniem. Nazwę jaskini nadano jako przeciwieństwo znajdującej się nieopodal jaskini Piekło.
Podczas badań przeprowadzonych w jaskini natrafiono na ślady obecności człowieka sprzed 50 tysięcy lat. Najprawdopodobniej jaskinia zamieszkiwana była przez neandertalczyków. Na dnie jaskini w tzw. namulisku natrafiono na szkielety takich zwierząt jak niedźwiedzia, żubra, mamuta i piżmowoła. Jaskinia Raj wyróżnia się niezwykle bogatą i dobrze zachowaną szatą naciekową o różnorodnych niezwykłych kształtach.
Stalaktyty, żebra, polewy, draperie, kolumny naciekowe i niezwykle rzadkie pizolity - robią ogromne wrażenie na zwiedzających. Skupiska stalaktytów występują tu o unikatowym na światową skalę zagęszczeniu. Jaskinia ma długość 240 m, z czego 180 udostępnione jest dla zwiedzających. Jaskinia oświetlana jest przez energię elektryczną i przystosowana do zwiedzania przez grupy wycieczkowe. Jaskinia jest rozwinięta poziomo i można ja zwiedzać bez specjalnych umiejętności.
Zwiedzanie jaskini możliwe jest jedynie z przewodnikiem, w grupach nie większych niż 15 osób. Wejście do jaskini prowadzi przez sztucznie wykopany chodnik. Czas zwiedzania to ok. 45 minut, a trasa wiedzie przez Komorę Wstępną, Komorę Złomisk i Salę Kolumnową. Następnie przez przechodząc przez mostek trafimy do Sali Stalaktytowej, w której to podziwiać można najciekawsze formy naciekowe, o niezwykłych kształtach. Następnie przez Salę Wysoką i Komorę Wstępną trafiamy ponownie do wyjścia. Jaskinia dostępna jest do zwiedzania w okresie os stycznia do listopada w godzinach 10 – 17 codziennie z wyjątkiem poniedziałków.
Niezwykle bogata szata naciekowa, walory naukowe i dydaktyczne sprawiły, że jaskinię objęto ochroną jako rezerwat przyrody nieożywionej i stanowisko archeologiczne.