Polskie Góry background

Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku

Parki i skanseny etnograficzne pozwalają zrozumieć kulturę duchową naszych małych ojczyzn. Dzięki nim możemy poznać historię poszczególnych terenów i warunki życia przodków. Za jedno z najciekawszych tego typu miejsc w Europie uznawany jest skansen w Sanoku, który prezentuje kulturę pogranicza polsko – ukraińskiego.

Skansen w Sanoku

Skansen w Sanoku (fot. MS, Wikipedia)

Spuścizna dawnych górali

Park Etnograficzny w Sanoku zajmuje 38 hektarów położonych u stóp Gór Sanocko-Turczyńskich na prawym brzegu Sanu. Licząc liczbę zgromadzonych budynków jest to największy polski skansen. Zgromadzone w skansenie obiekty są prezentowane w pięciu sektorach, z których każdy zadedykowano innej grupie etnicznej, zamieszkującej Podkarpacie.

Mapa grup etnicznych w Bieszczadach

Mapa grup etnicznych w Bieszczadach (fot. Wilhelm Klave, Wikipedia)

Na równinie ulokowano budynki przeniesione ze wsi, w której mieszkali Dolinianie, czyli ludność polsko-ruskiego pochodzenia. Po II wojnie światowej znaczna część Dolinian została przymusowo przesiedlona do Związku Radzieckiego. Budowali oni głównie kryte słomą chałupy ze zrębem pobielonym wapnem, w których mieściły się wnęki o szerokości stajni. Ich wsie ciągnęły się zazwyczaj łańcuchowo wzdłuż rzek. Obok prezentowane są obiekty Pogórzan Zachodnich i Wschodnich, czyli dwóch wyodrębnionych grup o polskim rodowodzie. Typowe zagrody składały się z chałupy, wolno stojącej piwnicy lub spichlerza, obory i stodoły. Zabudowania ustawiano w kształcie litery C, co miało osłaniać przechodnią chałupę od wiatru.

Na górskim stoku umieszczono sektor łemkowski i bojkowski. Bojkowie, czyli górale rusińskiego i wołoskiego pochodzenia, sami nazywali siebie Hymiakami lub Werhowyńcami. Określenie „bojko” miało bowiem pejoratywny charakter i określało człowieka prymitywnego i zacofanego. Poza łańcuchowo położonymi chałupami z przechodnimi pomieszczeniami warto zwrócić uwagę na charakterystyczną cerkiew bojkowską o podłużnym kształcie. Cerkiew składa się z trzech części pokrytych osobnymi dachami brogowymi, kilkukrotnie łamanymi, przy czym nawa środkowa jest wyższa od bocznych.

Chata Bojków

Chata Bojków (fot. Silar, Wikipedia)

Łemkowie są obecnie jedną z czterech oficjalnie uznawanych mniejszości etnicznych w Polsce. Żyje ich w Polsce ponad 10 tysięcy, jednak na skutek powojennych akcji przesiedleńczych głównie w północnej i zachodniej części kraju. Skansen pielęgnuje kulturę Łemkowszczyzny. Dominowała tam zabudowa jednobudynkowa. Pod jednym dachem znajdowały się pomieszczenia gospodarcze i mieszkalne. Poza głównym budynkiem, ze względu na ciepło, znajdowała się kamienna piwnica, którą najczęściej wkopywano w górski stok. Łemkowskie domy nazywano chyżami. Ciekawe jest starogockie pochodzenie określenia, które jest pokrewne niemieckiemu słowu „haus” i angielskiemu „house”.

Chaty Łemków

Chaty Łemków (fot. Aktron, Wikipedia)

Nie wolno przegapić

W muzeum zgromadzono ponad 100 drewnianych budynków, pochodzących z czasów od XVII do XX wieku. Są tam domy mieszkalne i budynki gospodarcze, przemysłowe, sakralne oraz budynki użyteczności publicznej. Za najpiękniejszy obiekt skansenu uznawana jest cerkiew przeniesiona z Rosolina koło Czarnej. Zarówno budynki sakralne jak gospodarcze czy mieszkalne mają urządzone wnętrza. Oglądając warsztaty tkackie, garncarskie czy kołodziejskie można sobie wyobrazić, w jakich warunkach pracowali rzemieślnicy. Zwiedzając biedne i proste chałupy ma się wyobrażenie o skromnych warunkach życia. W sumie w obiektach i magazynach zgromadzono ponad 30 tysięcy różnego rodzaju eksponatów. Na terenie skansenu znajduje się stała ekspozycja, prezentująca ponad 220 ikon karpackich.

Historia sanockiego Parku Etnograficznego

Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku powstało w 1958 roku. Jego początki są ściśle związane z osobą Aleksandra Rybickiego, znanego muzealnika i opiekuna zabytków. Właśnie temu nietuzinkowemu człowiekowi, oficerowi Armii Krajowej i więźniowi sowieckich łagrów zawdzięczamy inicjatywę i utworzenie placówki, której celem miało być zachowanie w pamięci kilku kultur zamieszkujących tereny pogranicza.

Rybicki był kurierem polskiej armii podziemnej i ponad 30 razy pokonał trasę z Sanoka do Budapesztu. Dwa lata po wojnie został aresztowany przez NKWD w Bukareszcie i skazany na 25 lat łagru. Po wcześniejszym zwolnieniu wrócił do Polski i rozpoczął prace mające na celu ocalenie zabytków regionu. Było to tym bardziej istotne, że na skutek prowadzonej kilka lat wcześniej Akcji Wisła z tych terenów wysiedlono rdzennych mieszkańców.

Aleksander Rybicki został dyrektorem nowo stworzonej placówki, czyli pierwszego utworzonego po wojnie polskiego skansenu. Pod jego kierunkiem opracowano zasady gromadzenia eksponatów, stworzono statut i rozpoczęto prace konserwatorskie. Wiele wprowadzonych przez niego teoretycznych zasad stanowiło podstawę do tworzenia skansenów w innych miejscach Polski.

Polecane strony